Dodana: 15 luty 2009 14:11

Zmodyfikowana: 15 luty 2009 14:11

Zabytkowa architektura drewniana- Bóżnice

Wśród budowli, których nie oszczędził czas liczną grupę stanowią drewniane obiekty sakralne judaizmu.

Wydarzenia ubiegłego wieku nie zostawiły na terenie obecnej Polski żadnego z nich. Wraz z zagładą ludności żydowskiej, jej architektury sakralnej, zagładzie uległ niemal cały dorobek kulturowy tej ważnej nacji. Należy ocalić od zapomnienia wizerunek drewnianych bóżnic i to zarówno tych pięknych, dużych jak i tych skromnych, niewielkich. Nie można ich pominąć w charakterystyce krajobrazu kulturowego Podlasia, gdyż do 1939 roku były one stałym elementern architektonicznym dużych i małych miast, wsi i osiedli. 

Bóżnica (synagoga) to żydowski dom modlitwy, ale także miejsce zebrań religijnych i spotkań społeczności gminy żydowskie przeznaczony tylko dla mężczyzn (pomieszczenie dla kobiet znajdowało się zazwyczaj nad przedsionkiem lub na parterze). Najczęściej budowana była na rzucie prostokąta zbliżonego do kwadratu, od XVI wieku układ centralny tzw. dziewięciopolowy o sklepieniu wspartym na czterech słupach, z wielokondygnacyjnym łamanym dachem. Specyficzna i skomplikowana konstrukcja wynikała z rygorystycznie przestrzeganych przez budowniczych założeń funkcjonalnych. Jej podstawowymi częściami składowymi są Aron Ha Kodesz oraz Bima.

Aron Ha Kodesz umieszczony na osi ściany skierowanej w stronę Jerozolimy (w Europie ściany wschodniej), to skrzynia ołtarzowa, święta szafa, miejsce przechowywania świętych rodałów, czyli zwojów Tory. Sama szafa ołtarzowa zwieńczona była często rzeźbą dekalogu. Miejsce przechowywania Tory było zazwyczaj przesłonięte bogato zdobioną zasłoną zwaną parochetem lub zasłonką zwaną kaporetem. Aby dostać się do szafy ołtarzowej trzeba było wspiąć się na kilku stopniach, miało to jednak olbrzymie znaczenie aby zgromadzonym pokazać rytuał wyjmowania świętych rodałów. Aron Ha Kodesz często flankowały świeczniki, najczęściej siedmioramienne menory; jego kształt, jak i ornamenty związane były z krajem i epoką, w której powstał.
Naprzeci w Aron Ha Kodesz, zawsze w centrum bóżnicy, usytuowana była bima, żydowska kazalnica czy też mównica, miejsce do odprawiania obrzędów religijnych i czytania Tory. Budowana była na podwyższeniu, ze stołem (szulchanem) do wykładania rodałów i ustawiania świeczników, otaczana balustradą, zwieńczona baldachimem. W szczególności w drewnianych bóżnicach sufity nad bimą pokryte były wielobarwnymi polichromiami przedstawiającymi znaki zodiaku, biblijne zwierzęta, fantastyczne stwory
Innym elementem bóżnicybył wykształcony już w XVI wieku przedsionek (pulisz), który odtąd stał się jej stałą częścią. Był on miejscem m.in. urzędowania administracji kahalnej, posiedzeń sądów.
Drewniana bóżnica w swym kształcie na przełomie wieków stała się swoistą wypadkową doświadczeń budowniczych kościołów, cerkwi, ratuszy austerii (karczem), dworków; często mistrzów inżynierii i ciesiołki. O ile sarno wnętrze wykonywali Żydzi, to do wznoszenia szkieletu budowli zapraszano chętnie chrześcijańskich majstrów.

facebook