Polska po wejściu do Unii Europejskiej w dniu 1 maja 2004 r. uzyskała pełne prawo do korzystania z pomocy przeznaczonej dla krajów członkowskich. Dzięki temu polscy rolnicy i przedsiębiorcy mogą korzystać z pomocy w ramach Wspólnej Polityki Rolnej oraz programów wpółfinansowanych z Funduszy Strukturalnych UE.
Sektorowy Program Operacyjny „Restrukturyzacja i modernizacja sektora żywnościowego oraz rozwój obszarów wiejskich” jest jednym z głównych instrumentów przekształceń strukturalnych w rolnictwie w pierwszych latach po akcesji.
Przekształcenia strukturalne w rolnictwie i gospodarce żywnościowej oraz zrównoważony rozwój obszarów wiejskich to jedne z najważniejszych wyzwań, jakie stoją przed Rzeczpospolitą Polską. Wynika to z pozycji, jaką zajmuje rolnictwo w strukturze gospodarki polskiej, a także dużej skali niezbędnych dostosowań całości sektora żywnościowego do warunków konkurencji na Jednolitym Rynku Unii Europejskiej.
Biorąc pod uwagę zasadniczy cel polityki strukturalnej jakim jest poprawa spójności społeczno-gospodarczej na poziomie wewnętrznym (krajowym) i zewnętrznym (w ramach Unii Europejskiej), konieczne jest wzmocnienie działań służących zmniejszeniu istniejących dysproporcji w poziomie rozwoju obszarów wiejskich w stosunku do obszarów zurbanizowanych. Zdefiniowane w strategii Programu cele, którymi są:
- poprawa konkurencyjności oraz trwałego i zrównoważonego rozwoju sektora rolnego,
- wsparcie przemysłu przetwórczego w celu poprawy jego pozycji konkurencyjnej,
- wsparcie wielofunkcyjnego rozwoju obszarów wiejskich
będą realizowane w ramach trzech priorytetów
Priorytety te to:
- „Wspieranie zmian i dostosowań w sektorze rolno-żywnościowym”
- „Zrównoważony rozwój obszarów wiejskich"
- „Pomoc techniczna"
Program operacyjny wdrażany będzie na terenie całego kraju w latach 2004 – 2006, przy założeniu, że realizacja płatności odbywać się będzie do końca 2008 roku. Realizowany będzie ze środków Unii Europejskiej pochodzących z Sekcji Orientacji Europejskiego Funduszu Orientacji i Gwarancji Rolnej (EFOiGR), w połączeniu ze środkami krajowymi (budżet państwa, środki samorządów oraz środki własne beneficjentów).
Łączne nakłady środków publicznych w ramach Programu wyniosą: 1 784,15 mln euro z czego 1 192,69 mln euro stanowić będą środki Unii Europejskiej, a 591,46 min euro - krajowe środki publiczne.
Uzupełnienie Programu określa szczegółowo zasady wdrażania działań, które będą realizowane w ramach Programu: beneficjentów, wysokość, zakres oraz warunki udzielania pomocy w ramach poszczególnych działań, plan finansowy, system wdrażania oraz monitorowania i oceny.
Program oraz jego Uzupełnienie opracowane zostały na podstawie przepisów prawa Unii Europejskiej, a w szczególności Rozporządzenie Rady (WE) 1260/1999, Rozporządzenie Rady (WE) 1257/1999, Rozporządzenie Komisji (WE) 817/2004, Rozporządzenie Komisji (WE) 1685/2000, Rozporządzenie Komisji (WE) 1783/2003, Rozporządzenie Komisji (WE) 963/2003, Rozporządzenie Komisji (WE) 448/2004.
1. CELE PROGRAMU l STRATEGIA ICH OSIĄGNIĘCIA
Przekształcenia strukturalne w rolnictwie i rybołówstwie oraz rozwój obszarów wiejskich to jedna z osi rozwoju społeczno-gospodarczego NPR. Ponadto, priorytetami NPR są: wspieranie konkurencyjności przedsiębiorstw, rozwój zasobów ludzkich i zatrudnienia, tworzenie warunków zwiększenia poziomu inwestycji, promowanie zrównoważonego rozwoju i spójności przestrzennej oraz wzmacnianie potencjału rozwojowego regionów i przeciwdziałanie marginalizacji niektórych obszarów.
Program realizuje założenia strategiczne NPR. Stanowi główny instrument realizacji zadań z zakresu przekształceń w obszarze rolnictwa i gospodarki żywnościowej, a także podejmuje, obok innych programów sektorowych oraz Zintegrowanego Programu Operacyjnego Rozwoju Regionalnego (ZPORR), zadania związane z rozwojem obszarów wiejskich.
Przedstawiona w Programie charakterystyka stanu rozwoju wsi i sektora żywnościowego oraz analiza istniejących problemów i szans rozwojowych w tych dziedzinach pozwoliła na sformułowanie trzech zasadniczych celów.
Cel 1. „Poprawa konkurencyjności oraz trwałego i zrównoważonego rozwoju sektora rolnego"
Przystąpienie Rzeczypospolitej Polskiej do Unii Europejskiej i włączenie sektora rolnego do Jednolitego Rynku Unii Europejskiej oznacza z jednej strony rozszerzenie możliwości zbytu krajowych produktów rolnych, z drugiej zaś zaostrzenie warunków konkurencji. W sytuacji występowania słabości strukturalnej polskiego rolnictwa, związanej z rozdrobnioną strukturą agrarną, niskim poziomem technologicznym produkcji, słabo rozwiniętymi powiązaniami rynkowymi, przerostem zatrudnienia oraz niskim poziomem wykształcenia producentów rolnych, konieczne jest wsparcie działań sprzyjających wzrostowi konkurencyjności polskiego rolnictwa na Jednolitym Rynku Unii Europejskiej oraz na rynkach światowych. Wsparcie ma na celu poprawę pozycji konkurencyjnej polskiego sektora rolnego przez rynkowe ukierunkowanie produkcji, dostosowanie podmiotów działających w sektorze rolnictwa do standardów Unii Europejskiej w zakresie bezpieczeństwa i higieny żywności, ochrony środowiska oraz dobrostanu zwierząt, poprawę struktury agrarnej, a także podwyższenie poziomu i umiejętności zawodowych rolników i innych osób pracujących w rolnictwie.
Poprawa konkurencyjności sektora rolnego w wyniku modernizacji gospodarstw, lepszego wykorzystania czynników produkcji, obniżenia kosztów produkcji, jej rynkowego ukierunkowania oraz dywersyfikacji działalności przyczyni się do wzrostu dochodów w rolnictwie, a co za tym idzie do poprawy sytuacji materialnej rodzin rolniczych.
Zrównoważony rozwój rolnictwa wpisuje się w koncepcję zwiększania spójności gospodarczej, społecznej oraz przestrzennej w skali regionalnej, krajowej i Unii Europejskiej. Ze względu na rolę, jaką odgrywa rolnictwo w polskiej gospodarce oraz udział zatrudnionych w rolnictwie, zwiększenie konkurencyjności tego sektora oraz jego zrównoważony rozwój mają doniosłe znaczenie dla sytuacji społeczno-gospodarczej kraju.
Cel 2. „Wsparcie przemysłu przetwórczego w celu poprawy jego pozycji konkurencyjnej"
W związku z przystąpieniem Rzeczypospolitej Polskiej do Unii Europejskiej, w obliczu wzmożonej presji konkurencyjności staną również zakłady przetwórstwa artykułów rolno - spożywczych. Przemysł przetwórczy Rzeczypospolitej Polskiej charakteryzuje się słabo rozwiniętymi powiązaniami rynkowymi, niedostatecznym poziomem wyposażenia technicznego, technologicznego i know - how oraz brakami w zakresie dostosowania do niektórych standardów Unii Europejskiej. Dlatego, w celu zwiększenia konkurencyjności przetwórstwa artykułów rolno-spożywczych oraz lepszego wykorzystania szans, jakie stwarza rozszerzenie rynku zbytu polskich produktów rolnych, konieczne jest wsparcie modernizacji sektora w kierunku poprawy jakości produkcji, jej rynkowego ukierunkowania oraz dostosowania zakładów przetwórstwa do standardów Unii Europejskiej w zakresie higieny i bezpieczeństwa żywności, ochrony środowiska oraz dobrostanu zwierząt.
Cel 3. „Wsparcie wielofunkcyjnego rozwoju obszarów wiejskich"
Zrównoważony rozwój oznacza prowadzenie polityki rozwojowej w sposób zapewniający trwałość struktur społecznych, gospodarczych i kulturowych. Zrównoważony rozwój obszarów wiejskich wiąże się z koncepcją wielofunkcyjności, polegającą na promowaniu rozwoju funkcji poza rolniczych obszarów wiejskich, kształtowaniem warunków różnorodnej działalności gospodarczej, utrzymaniem wartości krajobrazowych i przyrodniczych, zachowaniem tradycji i dziedzictwa kulturowego, rozwojem funkcji społecznych i kulturalnych oraz rozwojem infrastruktury społecznej i technicznej.
Wsparcie zrównoważonego rozwoju zwiększy atrakcyjność obszarów wiejskich jako miejsca życia i pracy, przyczyni się do redukcji bezrobocia na wsi oraz pozwoli na kształtowanie produkcji rolnej zgodnie z wymaganiami w zakresie ochrony środowiska i zachowania krajobrazu.
Opisane wyżej cele strategiczne będą realizowane w ramach piętnastu działań Programu ujętych w następujących priorytetach.
Priorytet 1. „Wspieranie zmian i dostosowań w sektorze rolno-żywnościowym"
W ramach priorytetu podejmowane będą działania restrukturyzacyjne i modernizacyjne w sektorze żywnościowym w celu poprawy jego konkurencyjności i dochodowości, zapewnienia bezpieczeństwa i odpowiedniej jakości produkcji oraz dostosowania do standardów Unii Europejskiej.
Priorytet ten realizowany będzie przez bezpośrednie wsparcie inwestycyjne oraz działania szkoleniowe i doradcze. Pomoc inwestycyjna dotyczyć będzie zwłaszcza dostosowania warunków produkcji rolnej do standardów Unii Europejskiej, stymulowania poprawy jakości produktów rolnych oraz kształtowania procesów produkcyjnych zgodnie z wymaganiami w zakresie ochrony środowiska. Dzięki szkoleniom i doradztwu tworzone będą warunki racjonalnego i pełnego wykorzystania instrumentów przeznaczonych dla wsi i rolnictwa w warunkach integracji z Unią Europejską.
W ramach priorytetu 1 wdrażane będą następujące działania:
1.1. „Inwestycje w gospodarstwach rolnych";
1.2. „Ułatwianie startu młodym rolnikom";
1.3. „Szkolenia";
1.4. „Wsparcie doradztwa rolniczego;
1.5. „Poprawa przetwórstwa i marketingu artykułów rolnych".
Priorytet 2. „Zrównoważony rozwój obszarów wiejskich"
Koncepcja zrównoważonego rozwoju obszarów wiejskich zakłada wspieranie podejmowania na tych obszarach zróżnicowanej działalności gospodarczej oraz kształtowanie jej w sposób zapewniający zachowanie walorów środowiskowych i kulturowych, poprawę warunków życia przez rozwój infrastruktury oraz zapewnienie mieszkańcom i przedsiębiorcom dostępu do usług, a także rozwój funkcji kulturowych i społecznych wsi.
Wsparcie udzielane w ramach priorytetu będzie służyło poprawie zagospodarowania przestrzennego wsi, uatrakcyjnieniu obszarów wiejskich jako miejsca zamieszkania oraz prowadzeniu działalności gospodarczej, tworzeniu nowych miejsc pracy i ograniczeniu bezrobocia na wsi oraz tworzeniu nowych źródeł dochodu ludności wiejskiej.
W ramach priorytetu 2 realizowane będą następujące działania:
2.1. „Przywracanie potencjału produkcji leśnej zniszczonego naturalną katastrofą lub pożarem oraz wprowadzenie odpowiednich instrumentów zapobiegawczych;
2.2 „Scalanie gruntów";
2.3 „Odnowa wsi oraz zachowanie i ochrona dziedzictwa kulturowego wsi";
2.4. „Różnicowanie działalności rolniczej i zbliżonej do rolnictwa w celu zapewnienia różnorodności działań lub alternatywnych źródeł dochodów";
2.5. „Gospodarowanie rolniczymi zasobami wodnymi";
2.6 „Rozwój i ulepszanie infrastruktury technicznej związanej z rolnictwem";
2.7 „Pilotażowy Program Leader +".
Priorytet 3. „Pomoc techniczna"
W ramach priorytetu realizowane będą następujące działania:
3.1 „Wsparcie systemu zarządzania i wdrażania Programu";
3,2, „Rozwój instytucjonalny";
3.3. „Informowanie i promocja Programu".