Wrota Podlasia pl > Turystyka > Szlaki turystyczne > Siemianówka - zalew i okolice

Siemianówka - zalew i okolice

 

Lokalizacja 

Zbiornik wody Siemianówka zlokalizowany w dolinie górnej Narwi w województwie podlaskim postał w latach 1977-1990 w wyniku spiętrzenia wody zaporą ziemną zbudowaną w przewężeniu doliny w 367,38 kilometrze biegu rzeki w rejonie Łuka i Rybaki. Powierzchnia zlewni w tym przekroju wynosi 1094 km2. Zbiornik znajduje się na terenie gmin Michałowo i Narewka - obszarze objętym projektem Zielonych Płuc Polski.
Przy maksymalnym poziomie spiętrzenia 145,00 m n.p.m. jest to 79,5 mln m3 wody zgromadzonych na powierzchni 32,5 km2. Długość zalewu wynosi 11 km, szerokość od 0,8 km w rejonie zapory do 4,5 km w jego części środkowej, a średnia głębokość 3,5 m. Pojemność użyteczna zbiornika równa jest 62 mln m3. Przy spiętrzeniu maksymalnym - na poziomie korony progu stałego budowli upustowej równym 142,30 m n.p.m. - powierzchnia zalewu wynosi 11,7 km2, pojemność zbiornika 17,5 mln m3, a średnia głębokość 1,5 m.
Wybudowany zbiornik spełnia znaczącą rolę w gospodarce regionu. Do jego funkcji należą: zasilanie wodą w okresach niżówkowych Narwiańskiego Parku Narodowego na powierzchni ponad 20 tys. ha, nawadnianie ok. 6000 ha użytków rolnych w dolinie Narwi i ok. 7000 ha na obiekcie Bagno Wizna, wykorzystanie spiętrzenia dla celów energetycznych, prowadzenie zorganizowanej gospodarki rybackiej, rozwój turystyki i rekreacji.

Opracowanie mapy Antoni Remiesz
Mapa w formacie flesh - do pobrania

Walory

Dolina Górnej Narwi jest bardzo bogata przyrodniczo. Zachowała wiele naturalnych cech. W tym rejonie o nierozwiniętym przemyśle i niskim zagęszczeniu ludności pozostały miejsca o wysokich walorach przyrodniczych. Powstały zbiornik retencyjny "Siemianówka" ma szczególne znaczenie dla gospodarki wodnej doliny. Na obrzeżach, a szczególnie za nasypem kolejowym jest mocno rozwinięta roślinność wodna. Tworzą ją różne gatunki turzyc: trzcina pospolita, mozga trzcinowata. i inne i gatunki błotne i szuwarowe. Na zalewie "Siemianówka" i terenie przyległym stwierdzano 164 gatunki ptaków, z czego 112 gnieździ się na tym terenie. Najliczniej występuje mewa śmieszka, łyska, rybitwa czarna, z kaczek czernica i krzyżówka. W szuwarach występuje potrzos, rokitniczka i trzcinniczek. Znajduje się tutaj 50 gatunków ptaków zagrożonych w skali globalnej i europejskiej. Są to między innymi: bąk świstun, błotniak zbożowy, błotniak łąkowy, kureczka kropiatka, batalion, dubelt, perkoz rdzawoszyi, cietrzew; derkacz, mewa mała, rybitwa białowąsa, rybitwa białoskrzydła, wodniczka, wąsatka. Najcenniejszym gatunkiem jest rybitwa białowąsa. W 1991 r. zanotowano 62-70 jej par, co stanowi gonad 50% krajowej populacji. Również tutaj zanotowano większość populacji rybitwy białoskrzydłej. Na tym akwenie gnieździ się 18 gatunków ptaków łownych. Liczba kaczek na jesieni dochodzi do 200 000 szt. Zbiornik Siemianówka wg Lewartowskiego Z.( 1991r.) posiada największą koncentrację ptaków w całym regionie Niziny Północno-podlaskiej. Obrzeża zbiornika są ostoją łosi jelenia europejskiego, sarny, dzika, lisa. Często odwiedza południowy brzeg żubr. Na polowanie swoje przybywa wilk. Stałymi mieszkańcami zalewu i rowów dopływowych są bobry, norka europejska i amerykańska, wydra, jenot, kuna, borsuk.

     
 
Rezerwat Gorbacz
W odległości 8 km od zbiornika, jadąc na północny zachód znajduje się rezerwat utworzony w 1966 r. Zajmuje on powierzchnię 113,73 ha. Prawie całą jego powierzchnię pokrywają torfy niskie oraz wysokie o miąższości 5 - 6 m. Stwierdzono w nich dużą zawartość boru, manganu, jodu, związków bitumicznych, które mają dużą właściwości lecznicze. Znajdujące się w środku rezerwatu reliktowe jezioro olgotroficzne o pow. 12,71 ha i głębokości 0,2 - 1,0 metrów posiada bogatą i rzadko występującą florę. Dno jeziora porastają ramienice, rdestnice, grzybienie północne, a brzegi - pływające pło, szuwar trzcinowy, łazowisko. Duże połacie pła pokrywa żurawina tworząc zwarty kobierzec. W pobliżu jeziora spotyka się niektóre gatunki Chamedafne rzadko występujące w Polsce. Występują tutaj mszaki: tujowiec, skorpionowiec, !#!parzęchlin!#!. Bogata jest również fauna rezerwatu.


Puszcza Białowieska
Na południu przy granicy państwa zbiornik wodny graniczy z Puszczą Białowieską.
Białowieski Park Narodowy

                                      

Klimat
Pierwszy śnieg spada około 20 listopada, ale po kilkunastu dniach topi się. Trwała pokrywa śniegowa utrzymuje się zazwyczaj od trzeciej dekady grudnia do około 15 marca, czyli około 85-95 dni. Liczba dni mroźnych wynosi 50-60, z przymrozkami 110-138. Absolutne minimum temperatury przekraczają do -35 °C.

Historia osadnictwa
Tereny położone w górnym biegu rzeki Narwi, jak wskazują archeologiczne badania powierzchniowe, były zasiedlone zarówno w okresie rzymskim, jak i w okresie wczesnego średniowiecza. Świadczą o tym znaleziska przedmiotów kamiennych w okolicach Bindziugi, Bołtryk i Garbar (wsie zalane wodą), Jałówki, Nowosad, Suszczy, Rybak. Najstarsze trwałe osadnictwo sięga tu XV - XVI wieku. Jego rozwój intensywnie postępował do końca XVIII wieku. Rozbiory Polski dokonały podziału tych obszarów między dwu zaborców: pruskiego i rosyjskiego (w. Kordon). Napoleon w 1807 r. podarował Białostocczyznę carowi Aleksandrowi I. Pas wschodniego pogranicza to miejsce krzyżowania się wpływów osadniczych polsko - rusko - litewskich. Tu zbliżały się i krzyżowały różne elementy etniczne. Rywalizowały ze sobą narody, kultury, języki. Zmieniała się wielokrotnie przynależność polityczna. Wraz z rozwojem osadnictwa zmniejszał się stopniowo pas puszcz oddzielających Polskę od W. Ks. Litewskiego. Obszary puszczańskie wschodnich krańców dzisiejszego woj. podlaskiego należały do księcia litewskiego. Coraz bardziej zorganizowany system pilnowania Puszczy Jałowskiej doprowadził do powstania obok dworów (siedzib włości hospodarskich), drobnych osad osaczników, strzelców; strażników, zagrodników. Stawiane przez nich budy w borach i lasach stawały się zalążkiem wsi istniejących do dziś (np. Budy - zalane wodą). Ludność osadnicza pochodziła ze starych wsi białoruskich, na lewym brzegu Narwi - ze wsi północno-ukraińskich . Wraz ze stabilizacją sytuacji osadniczej rosła liczba Żydów w miastach (Jałówka), którzy przybywali na podstawie zezwoleń królewskich. Do miast (Jałówka) napływali rzemieślnicy pochodzenia polskiego, a od unii lubelskiej (1569 r.) szlachta polska wraz ze służbą polskiego pochodzenia. Większość terenów przylegających do zbiornika to obszar byłego starostwa jałowskiego (od granicy z Białorusią do Olszanki dopływu Narwi na zachodzie i od górnego biegu Narwi na południu do górnego biegu Świsłoczy i źródeł Supraśli na północy). Centrum starostwa (wcześniej włości) stanowiła Jałówka. Badania źródłowe prowadzone przez prof. J. Widniewskiego pozwalają wnioskować, że w XV w. powstał gród Jałówka, a wokół niego puszczańskie osady jednodworcze, które dały początek do dziś istniejącym wsiom. Jałówka leży na szlaku podróży (dwór etapowy) władców. Za rządów Bony otrzymała w 1545 r. prawa miejskie magdeburskie, cerkiew i kościół drewniany (skasowany w 1866 r.). Po śmierci Zygmunta Augusta (1572 r.) ostatniego z Jagiellonów dobra hospodarskie (włość jałowska i inne) przeszły na własność państwa i powstały starostwa, a w ich obrębie folwarki niewielkie i krótkotrwałe. Ślady historii na terenie byłego starostwa jakowskiego to: miejski układ zabudowy i resztki ruin zamku w Jałówce, wyniosłości w terenie wskazujące na lokalizację młynów, karczm lub dworków folwarcznych, cmentarz w Jałówce, cerkiew z XVIII wieku w Siemianówce. Największą wartość historyczną tego terenu mają lokalne nazwy terenowe (wsi) oraz terenowe nazwy własne, tj. nazwy pól, łąk, pastwisk, uroczysk. Wartość nazw jest nieprzemijająca, zapisana w pamięci wielu pokoleń. Kataklizmy polityczne i żywioły przyrody nie omijały również tych terenów. Obiekty kultury materialnej uległy zniszczeniu, przebudowie, środowisko naturalne przeobrażało się na skutek działania człowieka i zmian klimatycznych; a nazwy wciąż żyją jakby pełniły misję przekazywania prawd i legend, które nie powinny ulec zapomnieniu. Stabilność nazw jest zewnętrznym wyrazem trwałego osadnictwa.

                                       
                                       Cerkiew w Jałówce

                                                
                                                Fragmenty kościoła w Jałówce

Informacje Rybackie

Zarybianie

W kwietniu 1999 roku poznakowano i wpuszczono do zbiornika Siemianówka 70 sztuk 3-4 letnich sumów. Metalowy znaczek zaciskano na pierwszym, zgrubiałym promieniu płetwy piersiowej. Przewiduje się, że z upływem czasu gatunek ten będzie obok szczupaka drugą drapieżną rybą. Polski Związek Wędkarski w 2003 roku dokonał kolejnego zarybienia Zbiornika Siemianówka narybkiem szczupaka, jazia, suma.

Przy odrobinie szczęścia można wyciągnąć karpia o wadze 20 kg, a suma około 30 kg. Złowienie szczupaka o wadze 10 kg nie należy do rzadkości.

Wyniki obserwacji stanu różnogatunkowego ryb

  • tendencja formowania się różnogatunkowego zespołu ryb, w którym coraz większy udział zaczynają   odgrywać gatunki, takie jak: leszcz, karaś srebrzysty, lin, płoć i jaź 
  • zmniejszenie udziału ryb drapieżnych
  • wiodąca rola karpia i leszcza w połowach gospodarczych, a w połowach wędkarskich gatunkiem tym jest szczupak – ze względu na masę wyławianych ryb
  • wzrost liczebności pogłowia leszcza nie znajduje odzwierciedlenia w wynikach wędkarskich połowów, które nadal są silnie ukierunkowane na łowienie ryb drapieżnych
  • pozytywna rola połowów sieciowych w regulowaniu zespołów ryb zbiornika Siemianówka. Są one podstawowym instrumentem kontrolowania liczebności gatunków słabo łowionych przez wędkarzy
  • potrzeba systematycznego, silnego zarybiania szczupakiem, przy równoczesnym ograniczeniu jego połowów (podniesienie wymiaru ochronnego, wydłużenie czasu ochrony)

                                                    Rozwiązania techniczne zalewu

Elektrownia wodna o mocy 165 kW została zbudowana w roku 1996. Dwa jej turbozespoły o mocy 82,5 kW zainstalowano na wlotach (lewym i środkowym) upustów dennych budowli upustowej. Produkcja roczna elektrowni w pełni zaspakaja potrzeby energetyczne całego zbiornika. Nadwyżka przekazywana jest do energetycznej sieci krajowej.
Inne obiekty infrasktruktury technicznej zbiornika, to:

  • 5 zapór bocznych o łącznej długości 8 250 m, maksymalnych wysokościach od 2,1m do 3,5 m, szerokości korony 3 m i nachyleniu skarp 1:2,5 oraz 5 pompowni odwadniających o wydajności od 0,9 do 2,8 m3/s i łącznym wydatku 8,87 m3/s
  • zapora czołowa 810 mb, szerokość korony 9 m z usytuowaną w środkowej części budowlą upustową o świetle 3x 6 m- zamknięcia ruchome klapowe – stalowe – podnoszone siłownikami hydraulicznymi o mocy 60 Mg
  • systemy melioracyjne terenów przyzbiornikowych na powierzchni 1925 ha (łącznie z polderami)
  • uregulowane koryto Narwi poniżej zapory na długości 8,4 km oraz przełożone cieki na długości 13 km
  • 24 km dróg, 40 km linii energetycznych i 70 km linii telekomunikacyjnych
    Do obiektów i urządzeń towarzyszących powstałych równolegle z budową zbiornika należą: baza zaplecza wykonawcy, której część stanowi obecnie biura i zaplecze służb eksploatacyjnych, osiedla w Bondarach i Michałowie dla ludności przesiedlonej z czaszy zbiornika, sieć wodociągowa, kolektor sanitarny wraz z oczyszczalnią ścieków, zimowisko sprzętu pływającego, zakład rybacko Polskiego Związku Wędkarskiego.

                                                

Eksploatacja zbiornika

Zbiornikiem wodnym Siemianówka zarządza Wojewódzki Zarząd Melioracji i Urządzeń Wodnych w Białymstoku ul.Handlowa 6, tel.: (85)  742 03 67. 

Aby  zapewnić należyty stan  techniczny wszystkich obiektów i prawidłową exploatację zbiornika wydzielono w lutym 1991 r. Dział Eksploatacji Zbiornika Wodnego Siemianóka z siedzibą we wsi Nowa Łuka ul. Topolowa 15, 17-222 Siemianówka, tel.: 685 70 95.

Na obiektach zbiornika prowadzone są stałe pomiary, badania i obserwacje dotyczące dynamiki wód filtracyjnych w zaporach ziemnych, odkształceń pionowych i poziomych budowli, dopływów do zbiornika i zrzutów wody, badań jakości wody, a także reżimu wód gruntowych na terenach przyległych. Wyniki tych badań nie wykazują żadnych nieprawidłowości.

 Fot. Aleksander Kardasz