Posłuchaj audycji
Czesław Kudzinowski urodził się 8 października 1908 roku w Wodziłówce. Pierwsze nauki pobierał u swojej babki. W 1921 roku po krótkich kursach przygotowawczych zdał do II klasy Gimnazjum im. Króla Zygmunta Augusta w Białymstoku.
Po ukończeniu gimnazjum podjął studia na Wydziale Teologicznym Uniwersytetu Stefana Batorego w Wilnie. Kierunek ten wybrał pod wpływem swoich ciotek, które były siostrami zakonnymi w knyszyńskim Zakonie św. Franciszka. Pragnęły, aby ich ukochany siostrzeniec został księdzem. Kudzinowski jednak korzystając z interdyscyplinarnego sposobu studiowania tj. swobodnego uczestniczenia w zajęciach, wykładach i seminariach różnych dyscyplin humanistycznych, uczestniczył w zajęciach z językoznawstwa, które wkrótce stało się jego pasją. Porzucił studia na Wydziale Teologicznym przenosząc się na indoeuropeistykę. Stopień magisterski otrzymał w 1935 r. W tym roku otrzymał stypendium z Funduszu Kultury Narodowej.
Wyjechał do Helsinek, gdzie przez dwa lata specjalizował się w językoznawstwie ugrofińskim. Po powrocie z Helsinek jesienią 1937 r. ponownie wyjechał jako stypendysta do Budapesztu. Akademicką edukację w Budapeszcie zakończył obroną doktoratu w czerwcu 1939 r. napisaną w języku węgierskim.
Podczas II wojny światowej prowadził zajęcia na działającym potajemnie Uniwersytecie Stefana Batorego. Jednocześnie działał w konspiracji podrabiając dokumenty umożliwiające Polakom życie podczas okupacji. Pracował także w wytwórni cukierków "Fortuna".
Jesienią 1944 roku został aresztowany. Po kilkumiesięcznych przesłuchaniach został wysłany do obozu w Jełszance, a stamtąd do Gruzji. Podczas pobytu w obozach Kudzinowski zasłynął jako człowiek mówiący wszystkimi językami świata.
Po II wojnie światowej przyjaciele Kudzinowskiego z Wilna rozpoczęli jego poszukiwania, które trwały ponad rok. Jego repatriacja nastąpiła 27 grudnia 1946 r. Wycieńczony i schorowany przybył do Łodzi, gdzie po krótkiej terapii w szpitalu rozpoczął zajęcia na Uniwersytecie Łódzkim. Po dwóch latach pracy w Łodzi przeniósł się do Poznania, z którym związał czterdzieści lat swojego życia. Trafił na organizujący się w powojennej rzeczywistości Uniwersytet Poznański.
Do najważniejszych dzieł jakie opublikował należą: przygotowane i przetłumaczone do druku teksty Oskara Kolberga, wydane jako tom 53 pt. "Litwa"; trzy tomy "Biblii Litewskiej Chylińskiego; podręcznik "Gramatyka języka fińskiego"; obszerny "Słownik fińsko-polski" oraz "Indeks do Daukšos Postile", który uważał za "dzieło swojego życia".
Kudzinowski skupiał się również na problematyce rodzimej gwary knyszyńskiej. Badania nad tą problematyką prowadził często w swojej drewnianej chacie w rodzinnej wsi Wodziłówka. Przybywał tam w każde wakacje, największą izbę zamieniając na zakład naukowy. Pracował w samotności, a niewielkie przerwy przeznaczał na spacer w lesie sosnowym Puszczy Knyszyńskiej, bądź na pracę fizyczną u swoich sąsiadów. Tam właśnie rodziły się badania regionalne nad gwarą knyszyńską.
Czesław Kudzinowski był fundatorem prywatnego stypendium naukowego przeznaczonego dla studentów pochodzących z okolic Knyszyna, tzw. Stypendium Ziemi Knyszyńskiej. Zmarł 2 marca w 1988 r. w jednym z poznańskich szpitali.
Jako regionalista nie został zapomniany przez społeczność knyszyńską. Wyrazem hołdu dla tej wybitnej postaci było nadanie 12 października 1990 r. jego imienia Liceum Ogólnokształcącemu w Knyszynie. Obecnie w jednej z sal knyszyńskiego liceum znajduje się stała ekspozycja prac naukowych profesora.
Opracował - Sławomir Radecki
Radio Białystok